Vücutları silahlarıydı. Dansları ise kamufle. Bu gizlilik aynı zamanda da onların hayat felsefesi ve kültürü oldu.
- Capoeira Nedir?
- Capoeira'nın Tarihi
- Capoeira'nın Felsefesi
- Mestre Jelon Vieira Kimdir?
- Capoeira ve Müzik
- Etnik Danslar
- Sıkça Kullanılan Capoeira Terimleri
Capoeira Nedir?
Capoeira, Brezilya kökenli bir savunma sanatıdır. Brezilya' da yaşayan Afrika asıllı kölelerin kendilerini savunmak için geliştirdikleri bu saldırı kökenli spor, bugün Brezilya başta olmak üzere dünyanın 48 ülkesinde resmi olarak yapılmaktadır. Capoeira'yı diğer savunma sanatlarından ayıran en önemli özellikleri estetik görünümü ve katı formlara sahip olmamasıdır. Capoeira'nın bu farklı yapısı onun bir savunma sanatının yanı sıra bir savaş sanatı ya da bir dans türü olarak görülmesini de sağlar.
Capoeira, yarım veya tam daire şeklindeki bir alanda ya da RODA adı verilen insanlardan oluşan bir çember içinde iki kişi arasında oynanan JOGO (jogu) adlı bir oyundur. ANGOLA ve REGIONAL adlı iki tane temel stile sahip olan bu oyun, orkestrayı içinde barındıran RODA'nın yaptığı müzik eşliğinde saldırı ve savunma tekniklerinin uygulanmasıyla oynanır. Kullanılan stil ne olursa olsun, kurallar ile oyunun anlamının ve amacının bilinmesi, uygulama aşamasından çok daha önemlidir.
Rakipler birbirlerine fiziksel üstünlükten ziyade zihinsel üstünlük sağlamaya çalışırlar. Bu noktada Capoeira'nın diğer savunma sanatlarından önemli bir farkı - Uzakdoğu kökenli olmamasının dışında - kendini gösteriyor: Capoeira'da üstünlük kurmak rakibi yıkmak için değil, aksine birliği ve uyumu sağlamak içindir.
Capoeira'nın Tarihi
Brezilya'daki kölelik döneminin ilk iki yüz yılı, Capoeira'nın başlangıç dönemi olarak kabul edilebilir. Her ne kadar Brezilya kökenli olarak kabul edilse de, Brezilya`da bu sporun temellerini Angola`dan getirilen zenci köleler atmistir.
Capoeira'nın ölümcül bir gösteri olduğu zamana ait belgeler, ilk cumhuriyet hükümeti tarafından 15 Aralık 1890 tarihli karar ile ülkede köleliğin izlerini silmek amacıyla yakılmış. Hükümet bu kararın amacını bu şekilde belirtmiş olsa da, birçok kişiye göre bu karar aslında sahiplerin, kölelerin serbest bırakılmasıyla ilgili tazminatları ödememesi için yapılmış bir manevraymış. Capoeira ile ilgili günümüze kadar ulaşan kayıtların ilk örnekleri olan ve Capoeira'yı sosyal bir hastalık olarak kabul edip yasaklanmasına neden olan belgeler de bu dönemden sonra oluşturulmuş.
Capoeira'nın Felsefesi
Brezilya'daki Afrika inançlarına göre, "Star Wars" filmindeki "Jedi Savaşçıları"nın gücünün temeli olan kuvvetin (Force) bir benzeri olan Ache adlı, evrendeki her şeyin hareket kaynağı olan sihirli bir güç vardır. Özel ayinlerle, "Star Wars"ta olduğu gibi doğanın her noktasında var olan bu güç aktarılabiliyor. Capoeira'nın din ile doğrudan bir ilişkisi olmasa da, güç aktarımında Afro-Brezilya ayinlerinin izlerine rastlanır.
Başlangıç seviyesinden "mestre" olmaya giden yolda öğrencilerin karşısına karanlıkta oynamak, suda oynamak ve ışıkta oynamak olarak tanımlanan fiziksel evreler çıkar. Bu uzun mesafeyi kat ederken öğrencilerin zihinleriyle bedenlerini gerilim ve tekniklerden arındırıp anlık hareketlere bir kapı açarken, Capoeira oynamayı tüm kalpleriyle öğrenmeleri gerekiyor. "Contra mestre", yani yardımcı usta adı verilen bu aşama ve sonrası şöyle anlatılıyor:
“Capoeiristlerin ayakları yorulacak, acıyacak, fakat onların ruhları kristal küre ile oynamak üzere onlara yardım edecek. Onlar hareketlerin zamanlaması ve etkinliği üzerinde uzmanlaşacak ve kendilerini hayatın ritmine uyum göstermek üzere ayarlayabilecekler. Eğer fiziksel uç noktaların kesin sınırlarını keşfetmek için bu sanat üzerinde çalışmaya devam ederlerse ve yeni başlayanların karalıktaki yeni oyunlarına cevap vermek üzere onların davetlerini kabul etme cesaretleri varsa ve böyle alçak gönüllü olabilirlerse; o zaman belki onların bir "mestre" olmak için "orixas tanrıları" tarafından bahşedilen "zihinde oynamak" mertebesine erişme şansları olabilir."
Mestre Jelon Vieira Kimdir?
Dünyaca ünlü bir Capoeira "mestresi" ve eğitmeni olarak ün yapmış olmasının yanı sıra yetenekli bir koreograf olan Jelon Vieira, Capoeira Derneği'nin kurucusu ve yöneticisidir.
Capoeira'yı dünya çapında üne sahip olan Mestre Bimba, Eziquiel ve Bobo ile çalışmıştır. Bununla yetinmeyen ünlü "mestre", Salvador Bahia'daki Teatro Castro Alves Bale Okulu'nda Afro-Brasil dansları yaparken aynı zamanda da James Truite, Thelma Hill, Fred Benjamin ve balet Don Farnsworth ile modern dans çalışmaları yapmıştır.
Mestre Jelon, 1975 yılında Amerika'ya yerleştiği ilk günden itibaren bu ülkedeki Brezilya kültürüne karşı büyüyen ilgiyi fark etmiş ve geleneksel Afro-Brasil danslarıyla Kuzey Amerika modern dansını mükemmel bir şekilde birleştirerek kendi stilini oluşturmuştur. 1976 yılında "Capoeira of Bahia" grubunu kurmuş ve grubun diğer kurucusu olan Loremil Machado ile 20 yılı aşkın bir süredir Capoeira'yı Amerika'da tanıtma ve öğretme görevini üzerine almıştır.
Mestre Jelon Vieira Amerika'da bir çok çalışma (workshop) düzenlemiş, aynı zamanda Oberlin College, Columbia University, Stanford University, Duke University ve University of Nebraska gibi Amerika'nın önde gelen üniversitelerinde ders vermiştir. Şu an ise 1982 yılında başladığı Yale Üniversitesi'ndeki konuk eğitmenlik görevini sürdürmektedir.
Mestre Jelon Vieira her yaş gurubundan ve her sosyal çevreden insana Capoeira öğretmektedir. Bugüne kadar futbol efsanesi Pele ile Holywood yıldızları Wesley Snipes ve Eddie Murphy gibi ünlülere de eğitmenlik yapmıştır. Her ne kadar Amerika'da yaşıyor olsa da Mestre Jelon her yıl bir kaç ayını Brezilya'da geçirmektedir. Uzun dönemli projelerinden birisi de kimsesiz çocuklar yararına bir merkez açarak, burada Capoeira'nın da yardımıyla özgüven sahibi, disiplinli gençler yetiştirmek ve bu çocukları sokaklardan kurtararak iyi bir eğitimle topluma kazandırmaktır.
Capoeira ve Müzik
Capoeira, dünyada yaygin olarak çalisilan mücadele sporlari arasindan birçok özelligi ile sıyrılır.
Eglence, akrobasi, müzik, …
Bu özellikler arasinda ise müzik, en büyük farklilik olarak öne çikar. Günlük hayatta rahatlamak, eglenmek, hos vakit geçirmek için dinledigimiz müzik roda’da oyunun temposunu, sertligini ve hatta rodadaki capoeristalarin enerjisini kontrol eden bir unsur haline geliyor. Bugünlerde capoeiranin hizla yayilmasinin en önemli sebeplerinden biri oyunlarin müzikle daha renkli ve daha canli hale gelmesidir. Diger bütün büyük mestreler gibi bizim egitmenimiz Mestre Bigodinho da her firsatta sarkilara, koroya ve alkisa eslik etmenin önemini dile getiriyor.
Capoeira'da müzik sadece eglence için ya da oyunun temposunu dengelemek için mi? Birçok tarihçi tarafindan yapilan arastirmalar, kölelerin savunma sanatlari ile ilgilenmelerinin yasak oldugu dönemlerde bu sporu müzikle gizledigini gösterir. Örnegin jogo sirasinda oyunu dagitmak için yaklasan polisleri roda’dakilere gizlice haber vermek için Cavalaria ritmi çalinirdi. Bugünkü sarki sözlerinde yer almayan beyaz sahiplere karsi öfke dolu sözler içeren sarkilar o zamanin jogolarini atesleyen sarkilar söylenirdi.”Benim oglum büyüyecek, beyazlarin hepsini öldürecek,…” gibi sarkilar o zaman kölelerin yasamlari ve düsünceleri hakkinda fikir sahibi olmamizi da saglar. Capoeira Brezilya folklorünün çok önemli bir parçasidir. Tarih içinde halkin yasadigi zorluklarla yogrulmus ve günümüze kadar gelmis bir kaynaktir.
Capoeira'nin ve Capoeira müziginin kesin bir tarihi yoktur; ancak yaygin olarak inanilan birkaç teori vardir. Bunlarin bir tanesi Capoeira'nin Brezilya’da dogdugunu söylerken; diger bir inanisa göre capoeira Afrika’da dogmustur. Hangisinin daha dogru oldugunu bilmesek de Capoeira'nin vezgeçilmez ögelerinden biri olan MACULELE’nin Afrika’dan geldigi kesindir. Maculelé, baston denilen sopalarla atabaque esliginde yapilan yüksek efor gerektiren bir danstir. Buradan çikarabilecegimiz sonuç bu kültürde müzigin sadece rodalarda yapilan müzikten ibaret olmadigidir. Samba, Puexa de Rede gibi degisik alt kültürleri de içeren Capoeira, kendi içinde degisik ritmlerde, tempolarda, degisik amaçlari olan bir müzik çesitliliginin üstüne kurulmustur. Daha dogrusu Capoeira temelinin önemli bir kismi müzikten olusur.
Bu kendine özgü müzik türleri kendine has etnik enstrümanlarla yapilir. Capoeira müziginin temel tasi diyebilecegimiz Berimbau orkestranin en önemli parçasidir. Rodalarimizin ve jogolarimizin patronu diyebilecegimiz berimbau’nun disinda Pandeiro, Atabaque, Agogo, Reco Reco orkestraya ait diger enstrümanlardir. "
Etnik Danslar
Maculêlê
Maculele; başında bir ve ya birkaç atabaque’nin bulunduğu ve insanların oluşturduğu bie çember içinde, uzun sopalar ile oynana bir Afro-Brasil danstır. Her kişide “grimas” adı verilen bir çift uzun sopa bulunur.
Çemberi oluşturan insanlar ellerindeki sopaları atabaque ile çalınan maculele ritmine uygun olarak birbirine vururlar. Lider şarkıları söyler ve çemberdeki insanlar şarkıların koro kısımlarına eşlik ederler. Liderin işaretiyle 2 oyuncu oyuna başlar ve ritme uygun olarak kendi ellerindeki ve birbirlerinin sopalarına karşılıklı vurarak maculele oyununu oynarlar.
Maculele temel olarak 4 vuruşluk ritimden oluşur. Oyuncular ilk 3 vuruşta akrobatik dans hareketleri yaparak kendi sopalarına vurular. 4’üncü ritimde ise birbirlerinin sağ elindeki sopalara karşılıklı olarak vururlar. Bu maculele’yi sadece bir danstan ziyade bir çeşit sopa kavgası gibi gösterir.
Maculele’nin çıkışını anlatan bir çok hikaye vardır bunlardan birkaçı şöyledir;
Bir zamanlar ormanda yaşayan iki kabile varmış. Bu iki kabileden birinin erkekleri bir gün av için köyden ayrılırlar ve diğer kabile o gün bu kabileye saldırır. Ama o gün köyden sadece bir erkek av için ormana gitmemiştir. Ve onun adı da “Maculele” dir. Maculele o gün elinde iki sopa ile köyüne ve kadınlarına saldıran kabileye karşı büyük bir cesaretle savaşmıştır. Ancak bu savaşın sonunda Maculele ölmüştür ve köylerine avdan dönen erkekler bu durumu görmüşlerdir. Köyün kadınlarını Maculele’nin bu cesaretini erkeklere anlatırlar ve o günden sonra Maculele’nin anısına bu olay bir ritüel olarak canlandırılır.Puxada de Rede
Bir balıkçı “jangada”(Kuzey-Batı Brezilya’lıların balık tutmak için kullandığı, el yapımı tekne) ile bir gece balık tutmak için denize açılır. Balıkçının karısı o gece bir şeylerin ters gideceğini hisseder ve onu o gece balığa çıkmaması için ikna etmeye çalışır. Ancak balıkçı o gece denize açılır.
Karısı balıkçının arkasından ağlar ve çocukları bu durumdan çok korkar. Balıkçının karısı bütün gece sahilde jangadanın dönüşünü bekler. Gün ağarırken her zamanki dönüş zamanında jangadayı görür. Jangadada ki balıkçılar üzgün ve bazıları ağlamaktadır. Ancak kocasını balıkçıların arasında göremez. Diğer balıkçılar kadına kocasının kaza ile tekneden düştüğünü söylerler. Daha sonra ağları denizden toplarken balıkçıyı ağlara takılmış olarak balıkların arasında bulurlar. Ve arkadaşları balıkçıyı ellerinde taşıyarak ona sahilde bir cenaze ritüeli yaparlar.
Puxada de rede; bu hikayeyi anlatan bir oyundur.
Sıkça Kullanılan Portekizce Capoeira Terimleri
- Abada - Capoeira yaparken alta giyilen esnek eşofman. Street abada, daha geniş kesim olan renkli abada.
- Academia - Capoeira çalışılan salon/okul
- Aluno - Mestre’nin öğrencisi; discipulo ile aynı anlamda.
- Angola - Yere yakın ve daha çok kandırmacalarla rakibi alt etmeye çalışılan, bazıları tarafından Capoeira’nın kökenini oluşturduğu düşünülen stil.
- Angoleiro - Angola stilini çalışan ve icra eden kişi
- Arame – Berimbau’da kullanılan çelik tel.
- Axé - Rodadaki capoeiristaların oynayan kişilere sağladığı manevi enerji, daha genel olarak enerji.
- Balança - Denge.
- Baqueta - Berimbau çalarken tele vurmak için kullanılan bambu ya da benzer ince çubuk, vaqueta diye de bilinir.
- Batizado –İlk kuşağını alacak öğrenciler için düzenlenen kuşak sınavı, gösteriler, maculele, samba, akrobasi vs gibi bölümlerden oluşan görsel şölen. Batizado’da asıl amaç ilk kuşağını alacak olan öğrenciler için sınav yapılması ve mestre tarafından isim verilmesidir. Bunun yanında izleyicilere de görsel anlamda hoş vakit geçirtmek Batizado’nun bir parçasıdır.
- Berimbau – Capoeira’da oyunun akış şeklini ve hızını belirleyen temel enstrümandır. Oyuna ritimleriyle katkıda bulunan “berimbau” bir müzik aletinden çok Capoeira’nın felsefesi ve geçmişini doğduğu yıllardan bugüne taşıdığı için manevi bir değeri vardır. Briba, Bambu gibi tropik iklim ağaçlarından, bir su kabağından, bir çelik telden ve çalmak için kullanılan “dobrao” “bagueta” ve “caxixi”den yapılır. Angola orkestrasında kullanılan üç çeşit berimbau : Gunga, Mediu ve Viola’dır. “Gunga” ana ritimleri çalarken, “Mediu” yardımcı ritimleri ile “Viola” ise soloları ile ritme eşlik eder.
- Cabaça – Berimbau’da sesin çelik tel üzerinden dışarıya verilmesini sağlayan su kabağı.
- Cabeçada – Kafa ile yapılan bir çeşit atak.
- Capoeirista – Capoeira ile uğraşan kişi.
- Cavalaria – Eskiden polisin geldiğini haber vermek için kullanılan berimbau ritmi.
- Caxixi- Sazlardan yapılan ve Berimbau’yu çalarken yardımcı enstrüman olarak kullanılan, içinde bitki çekirdekleri ya da küçük boncukları ile ses çıkaran perküsyon enstrümanı.
- Chamada – Oyun içinde bazı durumlarda bir oyuncunun diğerini “çağırması” Oyunun herhangi bir yerinde yapılabilen “chamada”, karşıdakini oyuna getirme, dinlenme, oyunda-roda’da bir aksaklık gibi sebeplerden dolayı yapılır.
- Comprar de Jogo - Oynanan oyunu kesip içerdeki bir oyuncuyla oyuna devam etmek.
- Contra Golpe – ‘Karşıatak’ karşıdan gelen bir atağa karşı hemen karşı atağa geçerek cevap vermek.
- Contra Mestre – Mestre’nin/gurubun kuşak sistemine göre belli bir yere gelmiş Capoeira eğitmeni.
- Cordão – Bele takılan ve öğrencilerin/eğitmenlerin seviyelerini belirleyen renkli kuşak.
- Da Volta Ao Mundo – ‘dünyanın etrafını dolaşmak’ oyunda roda içerisinde dairesel bir şekilde dönmek.
- Defesa - Defansif bir hareket ya da Portekizce “Defans”
- Discupulo – Bir Capoeira ustasının öğrencisi.
- Dobrão - Berimbau'yu çalarken pena işlevi gören ufak taş ya da metal.
- Esquiva – Capoeira’nın temel savunma hareketinin genel ismi.
- Floreios – Akrobasi hareketleri.
- Ginga – En temel Capoeira hareketi.
- Golpe – Saldırı ya da atak hareketi.
- Jogador – Capoeira yapan oyuncu.
- Jogar - Oynamak
- Jogo - Capoeira oyunu
- Ladainha – Genelde bir mestre tarafından söylenen açıklayıcı, bilgi verici giriş şarkısı.
- Mao – ‘el’ , Sem Mao – ‘elsiz’
- Maculele – Müziğe göre sopalarla dans edilen ve Brezilya kültürünün bir parçası olan etnik şov.
- Malicia – Rakibi kandırmaya yönelik hareket, kandırmaca
- Mestre – Capoeira ustası, üstad
- Pandeiro – Capoeira orkestrasındaki brezilya’ya özgü tef, perküsyon enstrümanı
- Pe - 'Ayak'
- Qualimbos – Kölelerin beyaz sahiplerinden kurtulduktan sonra ilk zamanlarda kurduğu hayatlarını devam ettirdikleri ormanın ismi.
- Reco Reco – Capoeira orkestrası yardımcı enstrümanı, bir “bagueta”yı üzerindeki tırtıklara sürtrerek ses çıkarılır.
- Regional – İlk olarak Mestre Bimba’nın geliştirdiği modern Capoeira stili.
- Roda – ‘insan çemberi’ Capoeira oyunu oynanırken insanların enerjilerini paylaştığı çember.
- Sequencia – Sıralı hareketler dizisi.
- Tocar – ‘çalmak’
- Tocador – ‘çalan kimse’
- Verga - Berimbau'nun Briba, Bambu gibi ağaçlardan yapılan uzun kısmı.
| < Önceki | Sonraki > |
|---|
